Univerzitetska biblioteka

Ova biblioteka, kao jedna od ustanova kulture od nacionalnog značaja, ima važan zadatak i
obavezu da neguje kulturno-istorijsko nasleđe Srbije i učini ga dostupnim svim
zainteresovanim korisnicima. Univerzitetska biblioteka je jedinstveno svedočanstvo o razvoju
društva u celini u jednom istorijskom trenutku i veoma upečatljivo ilustruje stanovište
države koja je posle Prvog svetskog rata, svim silama nastojala da nadoknadi propušteno i da
stane u red razvijenih zemalja, prepoznajući značaj obrazovanja u tom procesu.

Prva namenski građena biblioteka

Uostalom, ovo je prva namenski građena biblioteka u Srbiji. Krajem 1920. godine, uprava
Karnegijeve zadužbine je srpskoj vladi poklonila 100.000 dolara za podizanje jedne biblioteke
u Srbiji. Treba reći da je ovu odluku Karnegijeva zadužbina donela zahvaljujući inicijativi dva
istaknuta Srbina koja su u to vreme živela u SAD, diplomate Slavka Grujića, poslanika
Kraljevine SHS u Vašingtonu (1871–1937) i Mihajla Idvorskog Pupina (1854–1935), slavnog
profesora fizike na Kolumbija univerzitetu. Čuveni profesori Filozofskog fakulteta i
velikani srpske nauke Pavle Popović (kao inicijator), Veselin Čajkanović i Aleksandar Belić
bili su članovi Komisije za osnivanje Univerzitetske biblioteke. Kamen-temeljac postavljen je
23. juna 1921. godine, kada je prestolonaslednik regent Aleksandar u temelj zgrade postavio
povelju na pergamentu. Biblioteka je svečano otvorena na dan Sv. Ćirila i Metodija, 24. maja
1926. godine. Profesor Uroš Džonić (1897–1968) imenovan je za prvog upravnika i na tom
položaju je ostao sve do Drugog svetskog rata. Glavni zadatak Biblioteke bio je „da kao
samostalna univerzitetska ustanova pomaže negovanje nauke i u svojstvu naučne biblioteke
posluži ne samo studentima i profesorima Beogradskog univerziteta, već i svima onima koji se
bave naukom“.

Od Drugog svetskog rata do devedesetih

Za vreme Drugog svetskog rata Biblioteka nije radila sa publikom, deo zgrade zauzela je nemačka
vojska, no zgrada i fondovi su uglavnom ostali sačuvani. Posle oslobođenja, za upravnika
Biblioteke postavljena je Milica Prodanović, dotadašnji bibliotekar. Povodom proslave
stogodišnjice rođenja Svetozara Markovića 1946. godine, Biblioteka je dobila današnji naziv.
Posle Drugog svetskog rata otpočela je primena savremenih bibliotekarskih metoda u
organizaciji i obradi fondova. Formiran je javni stručni katalog, uspostavljeni su kontakti sa
univerzitetskim i nacionalnim bibliotekama u zemlji i inostranstvu i počeo je intenzivan
rad na razmeni i međubibliotečkoj pozajmici publikacija. S vremenom, Biblioteka je radila na

modernizaciji i digitalizaciji svoje delatnosti i odlukom Univerziteta 1987. godine,
definisana je kao centar informacionog sistema Univerziteta u Beogradu: formiran je
elektronski katalog, koji je dostupan online 24 sata dnevno, a odmah po uvođenju world wide web-a,
Biblioteka je svojim članovima omogućila pretraživanja. Čak je i prvi domaći bibliotečki sajt
na internetu napravljen u maju 1996. godine u Univerzitetskoj biblioteci.

Danas

Sa punom svešću da jedna nacionalna kultura mora pratiti razvoj globalnog procesa
digitalizacije, upravo u cilju zaštite sopstvenih kulturno-naučnih potencijala u savremenom
digitalnom okruženju, Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“ je do sada stekla, za naš
kontekst, reprezentativno iskustvo. Od prve celovite digitalizovane zbirke koja je obuhvatala
rukopise iz zaostavštine srpske književnice Isidore Sekulić, preko skeniranja starih
ćirilskih rukopisa, uspostavljanja digitalnog repozitorijuma Phaidra (i u okviru njega sistema
E-teze za pohranjivanje doktorskih disertacija, što je i deo prve srpske kolekcije „sive
literature“) i Knowledge centra, sve do značajnih doprinosa u različitim reprezentativnim
međunarodnim projektima, koji su krunisani digitalizacijom starih srpskih novina u okviru
Europeana Newspapers projekta. Samo u okviru ovog projekta, Univerzitetska biblioteka je
dostavila metapodatke za više od 400.000 digitalizovanih novinskih stranica, što je prva i
najveća u potpunosti pretraživa digitalna kolekcija na ćiriličnom pismu. Biblioteka je bila
partner i u evropskom projektu građanske nauke zajedno sa organizacijom LIBER i vodećim
stručnjacima u ovoj oblasti, a 2026. završava se i projekat posvećen obrazovanju migranata –
MILAGRO gde se Biblioteka pokazala kao ustanova koja radi ne samo u korist lokalne zajednice
već i šireg društvenog konteksta.